Johan Cruijff is bezig aan zijn elfde seizoen als analyticus van Champions League wedstrijden. Na zijn trainersloopbaan in 1996 tekende hij daarvoor een exclusief contract met de NOS. Ook tijdens het afgelopen WK analyseerde hij er overigens lustig op los.

Dat analyseren doet Cruijff in zijn eigen taal: het Cruijffiaans. Belangrijkste kenmerken van het Cruijffiaans zijn het schijnbaar ontbreken van elke logica, de totale onvoorspelbaarheid, het samentrekken van meerdere zegswijzen en het volledig lak hebben aan grammaticale regels.

Zijn gedachten lijken vaak sneller dan zijn mond kan verwerken. Hierdoor is hij als analyticus vaak net zo onnavolgbaar als hij als voetballer was. Hij slaat zijpaden in, maakt die niet af, maar hij keert ook niet meer terug op het hoofdpad. De spreker van voetbaljargon weet dan wel ongeveer waar hij naartoe wil, maar voor een leek is het onnavolgbaar. Die zal vaak na de eerste zin, en soms ook nog na de tweede, de indruk hebben het betoog van de spreker volledig te kunnen volgen. Maar na het uitspreken van de derde zin zit ie meestal al met zijn handen in het haar: wéér te dom geweest.

Cruijff's woordkeus, zinswendingen en verbale verrassingstochten waarmee hij zijn gedachtekronkels vormgeeft zijn zelfs al onderwerp geweest van een wetenschappelijke beschouwing. In het elitaire tijdschrift van het Genootschap Onze Taal werd het Cruijffiaans ontleed en ontbonden als een curieus, maar ook wel fascinerend fenomeen.

Het blijkt vol te zitten van paradoxen ("Voordat ik een fout maak, maak ik die fout niet"), tautologieën ("Als het niet goed gaat, dan gaat het niet goed") en pleonasmen ("Dat vind ik een negatieve invloed wie geen enkele zin heb"). Het Cruijffiaans bevat ook veel fundamentele taalfouten. Zo heeft hij genoeg aan één betrekkelijk voornaamwoord, namelijk aan het woordje wie ("De speler wie daar loopt"). En ook het aantal persoonlijke voornaamwoorden is bij hem beperkt. Ik, en ook wij en we, worden bij Cruijff altijd je. Basis voor zijn taalgebruik is het Amsterdamse dialect en een ouderwets voetbaljargon. Plat en deftig Nederlands weet hij moeiteloos te mengen. Bestaande woorden geeft hij zomaar een nieuwe inhoud. En tussendoor is er steeds die snuif.

Ook heeft Cruijff moeite met spelersnamen. Hij verbastert ze nogal eens. Borsato (Dries Boussata) vond hij een ouderwetse balgoochelaar, de Griekse spits Machlas noemde hij altijd Matglas, Trabelsi verhaspelde hij tot Trabelski en met Wim de Klerk bedoelt hij Tim de Cler.

Kortom, Johan Cruijff kapt en draait, versnelt en versloomt in zijn taal net zo gemakkelijk en achteloos als vroeger op het veld.

Gevolg is dat hij praat over voetbal alsof het een heel ingewikkeld spelletje is. Het lijkt een soort abracadabra van de hogere voetbalkunde, maar die bestaat niet. Door de raadselachtigheid lijkt hij te verwijzen naar een soort hogere waarheid, maar die is er niet.

Nou zijn wedstrijdanalyses meestal toch al zinloos, maar Cruijff zegt met zijn ongelooflijke omhaal van woorden meestal helemaal niets. Onderwerploos en bekrompen. Slechts soms is er in de duisternis van het Cruijffiaans een zin te ontwaren die iets zou kunnen betekenen. Maar dan is vaak ook weer het omgekeerde van wat hij beweert juist waar.

En toch hangen velen, ook media, aan zijn lippen als hij praat. Het is wat dat betreft net als met een goeroe: het gaat er niet om wát hij zegt, het is voor de gelovigen al mooi dát hij spreekt. Een soort van domme bewondering dus.
Als die bewonderaars in de duisternis van het Cruijffiaans een zin ontwaren die iets zou kunnen betekenen, roepen ze ook meteen met een zeker ontzag: "Geniaal!". Voor hen klinken zelfs de door Cruijff zoveel gebruikte dooddoeners ("De bal is een essentieel onderdeel van het spel.") uit diens mond als wijze oordelen die na veel nadenken tot stand zijn gekomen.

Voor het WK zei hij: "Één van de 32 landen die deelnemen aan het WK wordt wereldkampioen. De anderen niet, want die zijn er niet." Ja, Cruijff zegt dus ook wel eens zinnige dingen. Maar wie niet van al die analytici, pseudo-deskundigen, wijsneuzen, betweters en voetballiefhebbers. Dat Nederland geen wereldkampioen werd was volgens Cruijff overigens mede de schuld van Rita Verdonk...

Cruijff kan je door de vanzelfsprekendheid waarmee hij iets zegt het gevoel geven een schakel in de redenering te hebben gemist, maar meestal is die schakel er gewoonweg niet en kun je er helemaal niks mee. Vaak kleeft er dan ook iets tragisch aan zijn optreden. Zoals al die keren dat hij er niet in slaagt om met zijn gezwets ook maar iets duidelijk te maken, verstrikt als hij dan is in zijn eigen schijnbewegingen. Zijn oeverloze monologen en zijn onnavolgbare orakelspreuken lijken dan ook meer een poging om woorden te laten vallen in een wereld van onzekerheid.

Vermakelijk is het allemaal wel, de wartaal die hij spreekt. Kijkcijfers trekken doet hij dan ook wel. De NOS koestert hem dan ook als een orakel. Maar al te serieus moeten we hem vooral niet nemen. Voordat je het weet worden zijn eigen waarheden de waarheden van de media en de naïeve voetballiefhebber.

En laat die Cruijff-imitaties ("Elk nadeel hep zijn voordeel") voortaan maar over aan luie cabaretiers.

Maar da's logisch, zou Johan Cruijff zeggen.

Peter Visser
Oktober 2006

» Terug